Biển Chỉ Dẫn Thoát Hiểm: Các Loại, Ký Hiệu Và Cách Bố Trí

Biển chỉ dẫn lối thoát hiểm là gì?

Biển chỉ dẫn lối thoát hiểm là nhóm biển báo được sử dụng để xác định lối ra hoặc hướng dẫn người trong công trình di chuyển theo đường thoát nạn đến lối ra an toàn.

Trong thực tế có thể gặp nhiều cách gọi như:

• biển EXIT;

• biển thoát hiểm;

• biển chỉ dẫn thoát nạn;

• biển chỉ hướng thoát hiểm;

• biển lối ra;

• đèn EXIT;

• exit sign.

Các thuật ngữ trên có liên quan chặt chẽ nhưng không phải lúc nào cũng chỉ cùng một loại thiết bị.

Ví dụ, một biển có chữ EXIT phía trên cửa chủ yếu giúp xác nhận đây là lối ra. Trong khi đó, một biển có hình người chạy kết hợp mũi tên đặt giữa hành lang lại có nhiệm vụ chỉ cho người dùng biết phải tiếp tục đi theo hướng nào.

Vì vậy, nên hiểu biển thoát hiểm dưới góc nhìn rộng hơn: đó là một phần của hệ thống chỉ dẫn thoát nạn, chứ không chỉ là một tấm biển đơn lẻ.

Theo TCVN 13456:2022, phạm vi tiêu chuẩn bao gồm việc thiết kế và lắp đặt phương tiện chiếu sáng sự cố cũng như chỉ dẫn thoát nạn cho gian phòng, nhà và các công trình xây dựng.

Biển chỉ dẫn thoát hiểm có vai trò gì?

Trong điều kiện bình thường, một người có thể dừng lại, quan sát hoặc hỏi đường nếu chưa biết lối ra nằm ở đâu. Khi có tình huống khẩn cấp, khả năng này bị hạn chế đáng kể.

Người di chuyển cần nhận được câu trả lời nhanh cho ba câu hỏi:

Tôi đang ở đâu?

Tôi phải đi theo hướng nào?

Lối ra tiếp theo nằm ở đâu?

Hệ thống biển chỉ dẫn thoát hiểm giúp giải quyết hai câu hỏi cuối.

Xác định lối ra thoát nạn

Biển EXIT hoặc ký hiệu lối ra giúp người sử dụng nhận biết cửa hoặc khu vực dẫn đến tuyến thoát nạn tiếp theo.

Đây thường là biển được nhìn thấy rõ phía trên hoặc gần cửa ra.

Chỉ hướng di chuyển

Nếu lối ra chưa thể nhìn thấy trực tiếp, người dùng cần các biển có mũi tên để tiếp tục di chuyển.

Ví dụ:

← EXIT

hoặc

EXIT →

Biển lúc này không đánh dấu cửa cuối cùng mà đóng vai trò dẫn đường.

Giữ cho tuyến thoát nạn không bị gián đoạn

Đây là chức năng thường bị bỏ qua.

Giả sử một tuyến di chuyển gồm:

Phòng làm việc → hành lang → ngã ba → cầu thang → tầng trệt → cửa ra ngoài

Nếu chỉ có một biển EXIT ở cửa cuối nhưng không có chỉ dẫn tại ngã ba, người chưa quen công trình vẫn có thể không biết nên rẽ trái hay phải.

Vì vậy, hiệu quả của hệ thống không nằm ở số lượng biển mà ở tính liên tục của thông tin định hướng.

Các loại biển chỉ dẫn lối thoát hiểm thường gặp

Có nhiều cách phân loại biển thoát hiểm. Với người sử dụng công trình, cách dễ hiểu nhất là phân loại dựa trên chức năng.

Biển xác định lối ra

Đây là loại đặt tại hoặc gần cửa thoát nạn để xác nhận vị trí của lối ra.

Thông tin phổ biến có thể gồm:

• chữ EXIT;

• chữ LỐI RA;

• biểu tượng người đang di chuyển;

• kết hợp chữ và pictogram.

Loại biển này trả lời câu hỏi:

“Đây có phải là lối ra hay không?”

Biển chỉ hướng thoát nạn

Biển chỉ hướng thường có thêm mũi tên.

Ví dụ:

• mũi tên sang trái;

• mũi tên sang phải;

• mũi tên đi thẳng;

• pictogram kết hợp mũi tên.

Chức năng của chúng là giúp người sử dụng tiếp tục đi đúng tuyến khi lối ra chưa nằm trong tầm nhìn.

Biển một mặt

Biển một mặt phù hợp với vị trí mà người quan sát chủ yếu tiếp cận từ một hướng.

Ví dụ, biển gắn trực tiếp lên tường ở cuối hành lang.

Biển hai mặt

Biển hai mặt cho phép quan sát từ hai phía và thường hữu ích trong hành lang, khu vực giao nhau hoặc không gian mở.

Việc chọn một hay hai mặt không đơn thuần là yếu tố thiết kế mà phụ thuộc vào hướng tiếp cận của người sử dụng.

Biển có nguồn sáng hoặc đèn EXIT

Trong nhiều công trình, chỉ dẫn thoát nạn được tích hợp nguồn sáng hoặc thiết kế để vẫn có thể nhận diện trong điều kiện chiếu sáng thông thường bị gián đoạn.

Đây là một trong những lý do “biển EXIT” và “đèn EXIT” thường được người dùng tìm kiếm như cùng một khái niệm.

Các ký hiệu trên biển chỉ dẫn thoát hiểm có ý nghĩa gì?

Biển thoát hiểm cần truyền đạt thông tin trong thời gian rất ngắn. Vì vậy, ngoài chữ viết, các ký hiệu đồ họa đóng vai trò đặc biệt quan trọng.

Biểu tượng người chạy

Hình người đang di chuyển là một pictogram quen thuộc trên biển chỉ dẫn lối ra.

Ưu điểm của biểu tượng là người xem có thể nhận biết nhanh mà không phải đọc một đoạn chữ dài.

Điều này đặc biệt hữu ích tại các công trình có nhiều nhóm người sử dụng hoặc khách không quen với không gian.

Chữ EXIT

“EXIT” có nghĩa là lối ra.

Trong môi trường công cộng, chữ EXIT thường được sử dụng kết hợp với biểu tượng hoặc mũi tên để giúp người sử dụng nhận diện nhanh chức năng của biển.

Mũi tên sang trái hoặc phải

Mũi tên cho biết hướng tiếp tục của tuyến thoát nạn.

Ví dụ:

← EXIT

có thể được hiểu là tiếp tục về phía trái để đến lối ra.

Điều quan trọng không chỉ là biển có mũi tên mà mũi tên phải phù hợp với hướng di chuyển thực tế.

Mũi tên đi thẳng

Mũi tên hướng thẳng thường được sử dụng khi tuyến thoát nạn tiếp tục theo hướng phía trước.

Tuy nhiên, ý nghĩa của ký hiệu cần được xem xét đồng thời với vị trí và cách lắp đặt biển để tránh gây hiểu nhầm.

Biển chỉ dẫn lối thoát hiểm nên bố trí ở đâu?

Một trong những nguyên tắc dễ hiểu nhất khi bố trí hệ thống chỉ dẫn là:

Người đang di chuyển không nên đến một vị trí quan trọng rồi mới phải đoán hướng tiếp theo.

Vì vậy, biển thường cần xuất hiện ở những nơi có ý nghĩa trong quá trình định hướng.

Tại lối ra thoát nạn

Đây là vị trí cơ bản để giúp xác nhận người dùng đã đến đúng cửa hoặc tuyến thoát nạn.

Biển cần có khả năng được nhận biết từ hướng tiếp cận dự kiến.

Tại các hành lang

Nếu tuyến thoát nạn chạy dọc hành lang và lối ra chưa thể nhận biết rõ từ xa, biển chỉ hướng giúp duy trì luồng di chuyển.

Một hành lang dài không nên khiến người dùng phải tự suy đoán rằng mình vẫn đang đi đúng đường.

Tại điểm rẽ

Ngã ba, ngã tư hoặc điểm chuyển hướng là những vị trí đặc biệt quan trọng.

Nếu người dùng đến đây và nhìn thấy nhiều hướng có vẻ tương đương nhau, đó chính là nơi cần thông tin định hướng rõ ràng.

Gần cầu thang thoát nạn

Trong các công trình nhiều tầng, cầu thang thường là một phần quan trọng của đường thoát nạn.

Biển cần giúp người sử dụng nhận biết cửa vào cầu thang hoặc hướng tiếp cận phù hợp.

Những nơi không nhìn thấy trực tiếp lối ra

Nếu cửa thoát nạn nằm sau một góc tường, cuối một đoạn hành lang hoặc phía sau điểm chuyển hướng, việc chỉ đặt biển trên chính cửa đó chưa chắc đã đủ để người ở vị trí trước đó biết đường.

Đây là lúc biển chỉ hướng đóng vai trò trung gian.

Các yêu cầu cụ thể như khoảng cách, chiều cao lắp đặt, kích thước và khả năng nhận diện của biển cần được xác định theo tiêu chuẩn áp dụng cho công trình. Hướng dẫn PCCC hiện hành của cơ quan chức năng tiếp tục viện dẫn TCVN 13456:2022 đối với các nội dung này.

“Decision point” – cách đơn giản để hiểu vị trí cần đặt biển

Trong thiết kế wayfinding có một khái niệm rất hữu ích là decision point, có thể hiểu là điểm ra quyết định.

Đây là vị trí mà người đang di chuyển phải lựa chọn bước tiếp theo.

Ví dụ:

• rẽ trái hay phải;

• tiếp tục đi thẳng hay vào cầu thang;

• chọn một trong hai hành lang;

• đi qua cửa nào;

• chuyển sang tầng khác hay tiếp tục trên cùng tầng.

Hãy tưởng tượng một người lần đầu tiên bước vào công trình.

Nếu họ đến một vị trí và phải dừng lại tự hỏi:

“Bây giờ mình phải đi hướng nào?”

thì đó chính là một điểm cần xem xét trong hệ thống wayfinding.

Cách tiếp cận này giúp việc bố trí biển thoát hiểm hợp lý hơn so với tư duy đơn giản là “mỗi hành lang treo một biển”.

Vì sao biển đúng nhưng đặt sai vẫn có thể gây mất phương hướng?

Một tấm biển có nội dung chính xác chưa chắc đã tạo ra hệ thống chỉ dẫn tốt.

Có nhiều lỗi liên quan đến vị trí và ngữ cảnh quan sát.

Biển đặt sau điểm rẽ

Người dùng cần biết mình phải rẽ trước khi đưa ra quyết định, không phải sau khi đã rẽ nhầm.

Nếu biển chỉ xuất hiện sau góc cua, thông tin đến quá muộn.

Biển bị vật cản che khuất

Biển có thể bị che bởi:

• cánh cửa;

• cột;

• thiết bị;

• trần hoặc kết cấu;

• bảng thông tin khác.

Vì vậy, vị trí quan sát thực tế quan trọng không kém vị trí trên bản vẽ.

Mũi tên không thống nhất với luồng di chuyển

Một mũi tên gây hiểu nhầm trong tình huống bình thường đã bất tiện; trong tình huống sơ tán, hậu quả có thể nghiêm trọng hơn.

Hướng mũi tên cần được kiểm tra từ góc nhìn của người đang tiếp cận biển.

Chỉ đặt biển trên cửa cuối

Đây là lỗi phổ biến khi người thiết kế xem EXIT như một nhãn tên cửa thay vì một hệ thống dẫn đường.

Nếu người dùng chưa biết cửa đó nằm ở đâu, biển trên cửa chưa giải quyết được vấn đề.

Thay đổi mặt bằng nhưng không cập nhật biển

Vách ngăn, cửa, luồng giao thông hoặc công năng sử dụng của khu vực có thể thay đổi sau cải tạo.

Khi đó, hệ thống biển cũ có thể không còn phù hợp với tuyến di chuyển mới.

Biển EXIT và đèn chiếu sáng sự cố có giống nhau không?

Hai thiết bị có liên quan nhưng chức năng khác nhau.

Có thể hiểu đơn giản:

Biển EXIT cho biết bạn cần đi đâu.

Chiếu sáng sự cố giúp bạn nhìn thấy không gian để di chuyển.

Một hệ thống an toàn có thể cần cả hai chức năng thay vì dùng cái này thay thế cái kia.

Tiêu chuẩn nào liên quan đến biển chỉ dẫn thoát hiểm?

Khi tìm kiếm trên Internet, có thể gặp nhiều bài vẫn viện dẫn TCVN 3890:2009. Tuy nhiên, dữ liệu của Viện Tiêu chuẩn Chất lượng Việt Nam hiện ghi nhận phiên bản này đã hết hiệu lực và được thay thế bởi TCVN 3890:2023.

Hai tiêu chuẩn đáng chú ý hiện nay gồm:

TCVN 13456:2022

Tên đầy đủ:

Phòng cháy chữa cháy – Phương tiện chiếu sáng sự cố và chỉ dẫn thoát nạn – Yêu cầu thiết kế, lắp đặt.

Tiêu chuẩn áp dụng cho việc thiết kế và lắp đặt phương tiện chiếu sáng sự cố và chỉ dẫn thoát nạn trong gian phòng, nhà và công trình xây dựng, kể cả khi xây mới, cải tạo, sửa chữa hoặc thay đổi công năng.

TCVN 3890:2023

Tên đầy đủ:

Phòng cháy chữa cháy – Phương tiện phòng cháy và chữa cháy cho nhà và công trình – Trang bị, bố trí.

TCVN 3890:2023 có viện dẫn TCVN 13456 đối với phương tiện chiếu sáng sự cố và chỉ dẫn thoát nạn.

Trong thực tế, không nên lấy một con số về chiều cao, khoảng cách hoặc kích thước biển trên một bài viết trên mạng rồi áp dụng cho mọi công trình. Yêu cầu cụ thể còn phụ thuộc loại công trình, tuyến thoát nạn, hồ sơ thiết kế và hệ thống quy chuẩn, tiêu chuẩn liên quan.

Những lỗi thường gặp khi bố trí biển chỉ dẫn thoát hiểm

Một số vấn đề đáng chú ý gồm:

• chỉ có biển EXIT tại cửa cuối nhưng không có biển dẫn hướng;

• thiếu biển tại ngã rẽ hoặc giao nhau của hành lang;

• biển nằm ngoài tầm quan sát;

• mũi tên chỉ hướng dễ hiểu sai;

• biển bị cửa hoặc vật dụng che khuất;

• cách sử dụng ký hiệu không nhất quán;

• nhầm biển EXIT với đèn chiếu sáng sự cố;

• mặt bằng đã thay đổi nhưng hệ thống biển chưa được cập nhật;

• bố trí biển dựa trên vị trí còn trống thay vì hành trình thực tế của người sử dụng.

Một cách kiểm tra đơn giản là thử đi toàn bộ tuyến từ một vị trí bất kỳ đến lối ra dưới góc nhìn của người chưa từng đến công trình.

Nếu tại bất kỳ điểm nào người đó phải dừng lại để đoán hướng, tuyến chỉ dẫn vẫn còn một khoảng trống thông tin.

Biển thoát hiểm nên được nhìn như một hệ thống wayfinding

Điểm quan trọng nhất khi tìm hiểu về biển chỉ dẫn lối thoát hiểm là không nên xem từng biển như những phần tử riêng biệt.

Một tuyến chỉ dẫn có thể được hình dung như sau:

Vị trí hiện tại → biển chỉ hướng → hành lang → điểm rẽ → cầu thang → lối ra → khu vực an toàn

Mỗi biển đóng vai trò truyền thông tin cho bước tiếp theo.

Do đó, một hệ thống tốt không nhất thiết là hệ thống có nhiều biển nhất. Quan trọng hơn là người sử dụng có thể liên tục nhận biết mình phải đi đâu mà không phải tự đoán hướng.

Đó cũng là điểm giao nhau giữa thiết kế biển báo, an toàn công trình và wayfinding.

Câu hỏi thường gặp về biển chỉ dẫn lối thoát hiểm

Biển EXIT có phải biển chỉ dẫn lối thoát hiểm không?

Có thể xem biển EXIT là một dạng chỉ dẫn thoát nạn, chủ yếu được dùng để xác định lối ra hoặc kết hợp với mũi tên để chỉ hướng. Tuy nhiên, toàn bộ hệ thống chỉ dẫn thoát hiểm có thể gồm nhiều loại biển khác chứ không chỉ biển có chữ EXIT.

Biển EXIT và đèn sự cố có giống nhau không?

Không. Biển EXIT có chức năng chính là nhận diện và định hướng lối thoát, trong khi đèn chiếu sáng sự cố cung cấp ánh sáng khi điều kiện chiếu sáng bình thường không bảo đảm.

Biển chỉ dẫn thoát hiểm thường đặt ở đâu?

Các vị trí thường cần xem xét gồm lối ra, hành lang, điểm rẽ, khu vực giao nhau, cầu thang và những nơi mà lối ra tiếp theo chưa thể nhận biết trực tiếp. Vị trí cụ thể phải phù hợp với thiết kế và tiêu chuẩn áp dụng cho từng công trình.

Có phải chỉ cần đặt biển EXIT trên cửa thoát hiểm?

Không nên hiểu theo cách đó. Nếu cửa không thể nhìn thấy từ vị trí người sử dụng đang đứng, cần có hệ thống biển trung gian giúp dẫn họ đến cửa.

Mũi tên trên biển thoát hiểm có vai trò gì?

Mũi tên giúp người sử dụng biết hướng tiếp tục của tuyến thoát nạn. Nó đặc biệt quan trọng tại hành lang, giao lộ và những điểm phải thay đổi hướng di chuyển.

Tiêu chuẩn nào liên quan đến chỉ dẫn thoát nạn?

Hai tiêu chuẩn đáng chú ý là TCVN 13456:2022 về phương tiện chiếu sáng sự cố và chỉ dẫn thoát nạn, cùng TCVN 3890:2023 về trang bị, bố trí phương tiện PCCC cho nhà và công trình.

Kết luận

Biển chỉ dẫn lối thoát hiểm không chỉ có nhiệm vụ đánh dấu một cánh cửa. Khi được bố trí đúng, chúng tạo thành một chuỗi định hướng giúp người sử dụng biết lối ra nằm ở đâu, cần rẽ hướng nào và bước tiếp theo của tuyến thoát nạn là gì.

Vì vậy, khi đánh giá hệ thống biển thoát hiểm, câu hỏi quan trọng không phải chỉ là “đã có biển EXIT hay chưa?”, mà nên là:

Một người chưa từng đến công trình có thể đi từ vị trí hiện tại đến lối ra mà không phải đoán hướng hay không?

Nếu câu trả lời là có, hệ thống chỉ dẫn mới thực sự hoàn thành vai trò của nó.